Το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και η χαρτογράφηση της Αλεξανδρούπολης 1918-1920

Όταν οι Βρετανοί κατέλαβαν τη Θράκη η Υπηρεσία Πληροφοριών χαρτογράφησε κι εξέδωσε ένα εγχειρίδιο που αφορούσε και την περιοχή της Αλεξανδρούπολης...

της Ουρανίας Πανταζίδου

Στις 11 Νοεμβρίου του 1918 στις 11:00 το πρωί, μέσα σ΄ ένα βαγόνι στην Κομπιένη (Compiègne) της Γαλλίας υπογράφηκε η ανακωχή των εχθροπραξιών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918). Τη συμφωνία υπέγραψαν η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο με τη Γερμανία.

Επίσημα ο τερματισμός του Α' Παγκοσμίου Πολέμου έλαβε χώρα με την υπογραφή της Συνθήκης των Βερσαλλιών στις 28 Ιουνίου 1919.

Η συμφωνία περιελάμβανε επώδυνες ρήτρες για τη Γερμανία, όπως την άμεση εκκένωση όλων των χωρών που είχαν υποστεί εισβολή από τη Γερμανία και τους συμμάχους της, άμεση παράδοση πολεμικού υλικού, αεροσκαφών, ατμομηχανών, βαγονιών, φορτηγών, υποβρυχίων και το μεγαλύτερο μέρος του πολεμικού της στόλου, αποχώρηση από όλες τις αποικίες της κ.α.

Τα αίτια της κήρυξης του πολέμου θα πρέπει να αναζητηθούν στις οικονομικές συνθήκες της εποχής και στις επεκτατικές βλέψεις των διαφόρων κρατών, που είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ανταγωνισμού μεταξύ τους.

Η δολοφονία του αρχιδούκα και διάδοχου της Αυστρίας Φερδινάνδου στις 28 Ιουνίου 1914 στο Σαράγεβο της Βοσνίας από νεαρό σπουδαστή, φανατικό οπαδό της πανσλαβικής εθνικιστικής κίνησης στάθηκε η αφορμή για την κήρυξη του Πολέμου.

Ο Μεγάλος Πόλεμος, όπως ονομάστηκε ή Πόλεμος των χαρακωμάτων ήταν ο πιο αιματηρός πόλεμος και άφησε πίσω του 18.000.000 νεκρούς, εκατομμύρια τραυματίες και μεγάλες καταστροφές χωρών και υποδομών.

Πίνακας του Harold Hume Piffard που αναπαριστά την υπογραφή της ανακωχής

Το τέλος του πολέμου ξεκίνησε από τα Βαλκάνια, από εκεί απ΄ όπου είχε αρχίσει. Πρώτα συνθηκολόγησε η Βουλγαρία στις 29/9/1918. Η συμφωνία υπογράφηκε στη Θεσσαλονίκη μεταξύ του Γάλλου Στρατηγού Φρανσέ Ντ΄ Εσπερέ και των Βουλγάρων πληρεξουσίων. Η συμφωνία έδινε στους συμμάχους, μεταξύ άλλων τον έλεγχο των σιδηροδρόμων της Βουλγαρίας και την εκκένωση των χωρών που είχαν καταλάβει.

Στις 10 Οκτωβρίου 1918 η 22η και 28η Μεραρχία, που αποτελούνταν από Βρετανούς και Έλληνες στρατιώτες αποφασίστηκε να κινηθούν από το Σταυρό Χαλκιδικής διά θαλάσσης προς το Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη), για να λάβουν θέσεις στον Ποταμό Έβρο, που αποτελούσε το σύνορο μεταξύ Βουλγαρίας και Τουρκίας από την Αδριανούπολη προς τη θάλασσα.

Αντίστοιχα πεζό θα ξεκινούσε από το Στρυμόνα ποταμό το Μεταγωγικό, διασχίζοντας το παραλιακό μέτωπο μέσα σε αντίξοες καιρικές συνθήκες καθώς και κακοτράχαλους δρόμους.

Η πρώτη απόπειρα απόβασης στο λιμάνι του Δεδέαγατς, λόγω καιρού δεν ήταν επιτυχής. Παρ΄ όλα αυτά είχαν κυκλοφορήσει κάποιες φήμες περί καταλήψεως της πόλης.

Η εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ στις 18/9/1918 γράφει ότι επρόκειτο για παρεξήγηση, που δημιουργήθηκε εξ αιτίας της φήμης ότι Γάλλος αεροπόρος, αφού έριξε βόμβες στην πόλη αιχμαλωτίστηκε. Κατόρθωσε όμως να προσδέσει επιστολή στο ράμφος ταχυδρομικού περιστεριού, την οποία απέστειλε στη Θεσσαλονίκη. Το γεγονός της επιστολής εκείνης ήταν η αιτία για τη διάδοση της φήμης περί καταλήψεως του Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολης).

Και η εφημερίδα ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ με τη σειρά της στις 18/9/1918 είχε δημοσιεύσει από τη Θεσσαλονίκη την είδηση του ανταποκριτή της (Καστρινός) για το ίδιο γεγονός: Σύμμαχοι αεροπόροι επιβαίνοντας σε τρία υδροπλάνα αναγκάστηκαν, λόγω τρικυμίας να προσγειωθούν στην ακτή. Όταν αντιλήφθηκαν ότι γύρω δεν υπήρχαν περίπολοι, ανατίναξαν με τα εκρηκτικά που είχαν στα υδροπλάνα τις γέφυρες και το τούνελ που βρισκόταν κοντά. Στη συνέχεια έστειλαν μήνυμα με ταχυδρομικό περιστέρι στη Θεσσαλονίκη, ώστε να σταλεί αεροπλάνο για να τους παραλάβει. Όμως από τις εκρήξεις έγιναν αντιληπτοί από παρακείμενα αποσπάσματα και αιχμαλωτίστηκαν.

Γεγονός είναι ότι τα πλοία προσέγγισαν ξανά το λιμάνι του Δεδέαγατς, αφού έφτιαξε ο καιρός και αποβίβασαν τα βρετανικά στρατεύματα στις 28/10/1918.

Πάνω η αποβάθρα και κάτω ο σιδηροδρομικός σταθμός, όπως τα απαθανάτισαν οι Βρετανοί λίγο μετά την άφιξη στην ξηρά από το Αντιτορπιλικό HMS Shark το Νοέμβριο του 1918 (www.kingsownmuseum.com).

Με την εγκατάστασή τους οι Βρετανοί στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) ίδρυσαν τον 31ο Σταθμό Αποκατάστασης Ατυχημάτων από τον Οκτώβριο έως τον Δεκέμβριο 1918, στρατιωτικό κοιμητήριο για τον ενταφιασμό των νεκρών τους, που λειτούργησε το ίδιο διάστημα καθώς και τηλεγραφείο.

Η παρακάτω φωτογραφία είναι από το στρατιωτικό βρετανικό κοιμητήριο της εποχής. Ο σταυρός ανήκει στον Βρετανό οδηγό William Robert Moore.

Ο Moore βρισκόταν ανάμεσα στο προσωπικό που είχε ξεκινήσει πεζό από τις εκβολές του Στρυμόνα ποταμού (όπως είδαμε παραπάνω) με προορισμό το Δεδέαγατς. Η χερσαία πορεία, μέσα σε δύσκολες συνθήκες διήρκεσε οκτώ μέρες. Κατά τη διάρκεια της πορείας προσβλήθηκε από πνευμονία. Παρ΄ όλο που νοσηλεύτηκε, τελικά απεβίωσε στις 10/11/1918, μια ημέρα πριν από την υπογραφή της ανακωχής της 11ης Νοεμβρίου.

Πληροφορίες για τη ζωή του στρατιώτη William Robert Moore: www.reubique.com/Moore,%20W.R..htm

Εντωμεταξύ με την υπογραφή της ανακωχής δραστηριοποιήθηκε στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός (Α.Ε.Σ.) Η επισιτιστική κρίση ήταν ιδιαίτερα αυξημένη στις περιοχές αυτές. Ο Α.Ε.Σ. είχε αναλάβει την ανακούφιση των παλιννοστούντων, που είχαν απελαθεί στη Βουλγαρία κατά τη διάρκεια του πολέμου. Τα μέλη του Α.Ε.Σ. είχαν δημιουργήσει σταθμούς ανακούφισης κατά μήκος των σιδηροδρομικών σταθμών από Ξάνθη και Αλεξανδρούπολη έως τον Τύρνοβο της Βουλγαρίας, απ΄ όπου μεταφέρονταν οι παλιννοστούντες. Οι πρόσφυγες που έφταναν με τραίνα από τη Βουλγαρία, αφού τους προσφέρονταν η απαραίτητη φροντίδα κατευθύνονταν προς την Ανατολική Μακεδονία.

Η μαρτυρία του Λοχαγού Τζόνσον για τους πρόσφυγες που έφταναν από τη Βουλγαρία στην Αλεξανδρούπολη είναι ενδεικτική της κατάστασης την οποίαν είχαν να διαχειριστούν: Στο Δεδέαγατς δεν παραλαμβάναμε άνδρες αλλά σκελετούς, φροντίζαμε άντρες των οποίων τα πόδια, τα χέρια και ολόκληρα σώματα δεν ήταν τίποτα άλλο παρά δέρμα και κόκαλα. Τα πόδια πολλών μικρών παιδιών ήταν μουδιασμένα και παράλυτα. Από την αδυναμία της πείνας δεν ήταν σε θέση ούτε να σταθούν όρθια…

Να σημειώσω ότι οι παλιννοστούντες αφορούσαν την Ανατολική Μακεδονία, που ήταν ελληνικό έδαφος από τον Ιούνιο του 1913 (Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος). Οι Γερμανοί και Βούλγαροι όμως είχαν εισβάλει στην περιοχή με την παράδοση του Οχυρού Ρούπελ το 1916, οπότε με την υπογραφείσα ανακωχή θα έπρεπε να αποχωρήσουν από αυτήν. Η ώρα της αλύτρωτης Θράκης δεν είχε σημάνει ακόμη.

Σχετικά με την ατιμωτική παράδοση του Οχυρού Ρούπελ είχα γράψει σε παλαιότερο άρθρο μου: www.alexpolisonline.com/2026/06/blog-post_992.html

Ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός δεν είχε ν΄αντιμετωπίσει μόνο την επισιτιστική κρίση. Η επιδημία της γρίπης έστελνε εκατοντάδες καθημερινά στο θάνατο. Πνευμονία και φυματίωση θέριζαν τον ήδη καταβεβλημένο από τις κακουχίες πληθυσμό, που βρισκόταν στα στρατόπεδα στη Βουλγαρία αλλά και τους γηγενείς.

Αποκαλυπτικές είναι οι αναφορές του Α.Ε.Σ., που αφορούν την περίοδο από την υπογραφή της ανακωχής με τη Βουλγαρία έως τον Ιανουάριο του 1919, καθώς και τις δύσκολες στιγμές που είχαν ν΄ αντιμετωπίσουν τα μέλη του, όσον αφορά και τη δική τους επιβίωση.

Θύματα των κακουχιών υπήρξαν και έξι νοσοκόμες, που προσβλήθηκαν από πνευμονία και ενταφιάστηκαν στο κοιμητήριο της Αλεξανδρούπολης. Ενδεικτικό της τραγικότητας είναι και η αναφορά, ότι μετά τον ενταφιασμό και μόλις απομακρύνθηκαν οι νεκροθάφτες, πρόσφυγες άνοιξαν τους τάφους και πήραν τα ρούχα των νεκρών, για να σκεπάσουν τη γύμνια τους. (https://upload.wikimedia.org)

Για την ιστορία να σημειώσω ότι τον Οκτώβριο του 1933 επισκέφθηκαν την Αλεξανδρούπολη δύο υψηλόβαθμοι Βρετανοί Αξιωματικοί για να συζητήσουν την οριστική διευθέτηση των ορίων του Βρετανικού Κοιμητηρίου.

Η υπογραφή της ανακωχής με τους Τούρκους

Στις 30/10/1918 (17 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο) θα υπογραφεί επί του Βρετανικού Θ/Κ ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ, που βρισκόταν στο λιμάνι του Μούδρου της Λήμνου, ανακωχή μεταξύ των Συμμάχων και της Τουρκίας, που σήμαινε το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο αγγλογαλλικός στρατός μαζί και άγημα του ελληνικού στρατού με αρχηγό τον Λεωνίδα Παρασκευόπουλο, θα καταλάβει την Κωνσταντινούπολη.

Βρετανικά στρατεύματα στη σημαιοστολισμένη με γαλανόλευκες Κωνσταντινούπολη

Συγχρόνως ο ελληνικός στόλος, με ναυαρχίδα το θωρηκτό Αβέρωφ αγκυροβολούσε στον Βόσπορο. Ο Έλληνας αρχηγός του Θωρηκτού Στόλου Πλοίαρχος Γεώργιος Κακουλίδης θα εγκατασταθεί με το Επιτελείο του στην Πόλη, όπου οι ομογενείς υποδέχτηκαν με άκρατο ενθουσιασμό τον ίδιο και τα πλοία του Ελληνικού Στόλου. Δυστυχώς όμως εκείνος ο ενθουσιασμός δεν πέρασε χωρίς συνέπειες για τους Έλληνες της Ανατολής…

Το Θ/Κ ΑΒΕΡΩΦ στην Κωνσταντινούπολη

Ο παραπάνω πίνακας είναι έργο του Λυκούργου Κογεβίνα. Ο καλλιτέχνης αποτύπωσε βιωματικά τον πίνακα, καθώς υπήρξε τότε ο επίσημος ζωγράφος του στρατού και ανταποκριτής Αθηναϊκών εφημερίδων. (www.navalhistory.gr/kogevinas-averof)

Να σημειώσω επίσης ότι με την υπογραφή της ανακωχής των Συμμάχων με τους Οθωμανούς οι Έλληνες του Πόντου αναθάρρησαν, διεκδικώντας τη δημιουργία της Δημοκρατίας του Πόντου. Μάλιστα οι διεκδικήσεις δεν σταματούσαν στα διαβήματα προς τους συμμάχους αλλά άρχισαν να οργανώνονται. Όπως ήταν επόμενο αυτό προκάλεσε την μήνιν των Τούρκων, που προέβησαν σε εκτεταμένες συλλήψεις, εκτοπίσεις χιλιάδων (γίνεται λόγος για πάνω από 150.000), απαγχονισμούς και πυρπολήσεις ελληνικών χωριών. Ενδεικτικά αναφέρονται 151 χωριά της Επαρχίας Κολωνίας, το Καδή της Σαμψούντας κ.α. (από τον τύπο της εποχής).

Όταν οι Βρετανοί κατέλαβαν τη Θράκη

Την περίοδο εκείνη η Ναυτική Υπηρεσία Πληροφοριών της Βρετανίας χαρτογράφησε και εξέδωσε ένα εγχειρίδιο (έκδ. 1920), που αφορούσε την περιοχή της Βουλγαρίας και των περιοχών που είχε καταλάβει.

Από το ψηφιοποιημένο αυτό εγχειρίδιο, που φυλάσσεται στη δημοτική βιβλιοθήκη της Βοστώνης ξεχώρισα κάποιες πληροφορίες που αφορούν την περιοχή της Αλεξανδρούπολης (τότε Δεδέαγατς), μαζί με τον παρακάτω χάρτη. Η θαλασσινή μικρή πολίχνη του Δεδέαγατς, την εποχή εκείνη είχε 3.000 - 4.000 κατοίκους.

Σχετικά με το λιμάνι και τα τρένα της

Με την υπογραφή της Συνθήκης του Βουκουρεστίου το 1913 η Θράκη είχε παραχωρηθεί στη Βουλγαρία. Το λιμάνι του Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολης) έδινε στη χώρα αυτή έξοδο προς το Αιγαίο, που διακαώς επιθυμούσε. Βέβαια τότε στο λιμάνι θα έπρεπε να γίνουν κάποια έργα, όπως η εκβάθυνση, καθώς το νερό ήταν ρηχό και τα σκάφη ήταν αναγκασμένα ν΄ αγκυροβολούν μισό με ένα μίλι ανοικτά για να ξεφορτώνουν οι φορτηγίδες (μαούνες). Επίσης το αγκυροβόλιο ήταν ακάλυπτο από τους νότιους ανέμους, που πολλές φορές καθιστούσε αδύνατη την επικοινωνία με την ακτή. Το λιμάνι των σκαφών προστατευόταν από τσιμεντένιο τείχος, εκτός αυτού στα ΝΑ, ενώ διέθετε ένα γερανό με δυνατότητα ανύψωσης 2 τόνων.

Όμως η Βουλγαρία σχεδίαζε να κατασκευάσει ένα μεγάλο λιμάνι στο Πόρτο Λάγος καθώς αυτό βρισκόταν κοντά στη Ξάνθη και την Καβάλα, δυο καπνοπαραγωγικές περιοχές με τεράστιο όγκο εξαγωγών καπνού. Έως τότε το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης θα εξυπηρετούσε το μεγαλύτερο φορτίο που εισέρχονταν και εξέρχονταν από τη Βουλγαρία.

Για το σκοπό αυτό είχε ξεκινήσει και ο σχεδιασμός μιας σιδηροδρομικής γραμμής από τη Στάρα Ζαγόρα προς το Πόρτο Λάγος, ενώ υπήρχε σχεδιασμός και για μια σιδηροδρομική γραμμή που θα διέσχιζε την οροσειρά της Ροδόπης.

Πιστεύω ότι έχει αξία να προσθέσω κάποια σχόλια για την εικόνα που παρουσίαζε η Αλεξανδρούπολη ένα χρόνο μετά τη Βουλγαρική κατοχή (1914):

To Δεδέαγατς ήταν μια …περίεργη μικρή πόλη, στην οποία ήταν αδύνατο να συναντήσεις δύο άτομα της ίδιας εθνικότητας, τόσο ανάμεικτες ήταν οι φυλές, οι ενδυμασίες, οι γλώσσες δεν δείχνουν κανένα σημάδι της πρόσφατης αλλαγής ιδιοκτησίας. Χώμα, σκυλιά και κουρέλια παντού, όπως σε μια αληθινή τουρκική πόλη… Η αυστρο-γερμανική επιρροή, την περίοδο εκείνη ήταν πολύ ισχυρή στο Dedeagatch. Στην πόλη εκτός από μερικές βουλγαρικές εφημερίδες, οι μόνες ξένες που κυκλοφορούσαν ήταν αυτές του Βερολίνου και της Βιέννης. (Piermarini "What I saw in Berlin and other European capitals during Wartime", σελ. 121, London 1915)

Ένα άλλο σημείο ενδιαφέροντος στον χάρτη είναι ο Φάρος, που είχε τεθεί σε λειτουργία το 1880. Στην αποβάθρα, όπως γράφει το εγχειρίδιο υπήρχαν μερικά σιδερένια υπόστεγα για την αποθήκευση σιτηρών, που ήταν το κύριο εξαγωγικό προϊόν της περιοχής.

Οι δρόμοι ήταν αρκετά πλατιοί, ενώ υπήρχε και δρόμος ασφαλτοστρωμένος (metalled road), που οδηγούσε στο λιμάνι των σκαφών καθώς και στους σιδηροδρομικούς σταθμούς.

Η παροχή νερού γινόταν από πηγή, που υπήρχε στα βορειοδυτικά της πόλης και από πηγάδια. Τους καλοκαιρινούς μήνες το νερό ήταν λιγοστό. Αντίθετα το χειμώνα η πόλη είχε άφθονο νερό, που προέρχονταν ατό το ρέμα του οικισμού Ποταμός (Bodoma ή Μπάντομα) στα βόρεια της πόλης.

Το έδαφος σε απόσταση περίπου δυο χλμ. βόρεια ήταν στρωμένο με χαλίκι ενώ υπήρχαν διάσπαρτα δέντρα κατάλληλα για κατασκήνωση.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα ν΄ ανοίξω μια παρένθεση για ν΄ αναφέρω το τι έγραφε σε σημείωμά του ο Αρχηγός του Ναυτικού Πλοίαρχος Ματθαίος Ματθαιόπουλος το 1913 σχετικά με την ύδρευση του λιμανιού του Δεδέαγατς: Τις ανάγκες υδρεύσεως της πόλης πριν από την ανάπτυξή της, που επιτεύχθηκε χάρις στην επιχειρηματικότητα των κατοίκων της και της ιδρύσεως του μεγάλου ατμόμυλου και εργοστασίου ζυμαρικών του Πρωτόπαπα κάλυπταν το καλοκαίρι τα πηγάδια, ενώ το χειμώνα ο μικρός ποταμός Ποντομάρης.

Ο Ματθαιόπουλος κάνει μνεία και για τις Αγγλικές οδηγίες του 1900, καθώς και στις Γαλλικές του 1907, που αφορούσαν την ύδρευση του λιμανιού του Δεδέαγατς, με αναφορά και πάλι στο μικρό ποταμό Podomar.

Σημειώνει επίσης ότι η ύδρευση της πόλης μετά την ανάπτυξή της όπως και του λιμανιού γινόταν από βρύσες. Στο λιμάνι επί της προκυμαίας υπήρχαν δύο ή τρεις βρύσες με άφθονο νερό, απ΄ όπου οι υδροφόρες βάρκες μπορούσαν να εφοδιαστούν πολύ άνετα. (https://venizelosarchives.gr/show/19193)

Ο Ματθαίος Ματθαιόπουλος ήταν αρχηγός του Ναυτικού, τόσο κατά την παραπομπή του Βουλγαρικού στρατού από τη Θεσσαλονίκη στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) με ελληνικά μεταγωγικά πλοία στις 15 Νοεμβρίου του 1912 (Α' Βαλκανικός Πόλεμος) όσο και κατά την απελευθέρωση της πόλης στις 12 Ιουλίου 1913 (Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος). Θεωρείται δε ο πατέρας της Υδρογραφικής Υπηρεσίας στην Ελλάδα.

Στ΄ ανατολικά της πόλης

Στα ανατολικά της πόλης σημειώνεται ο μεγάλος σταθμός των Ανατολικών Σιδηροδρόμων (Oriental Station). Ο σταθμός, που βρισκόταν ένα μίλι από την πόλη συγκέντρωνε το μεγαλύτερο μέρος της κίνησης του Δεδέαγατς.

Τα εγκαίνια της σιδηροδρομικής γραμμής Αδριανούπολης - Δεδέαγατς πραγματοποιήθηκαν στις 19 Αυγούστου 1872.

Μια μικρή παρακαμπτήριος συνέδεε το σταθμό αυτό με τον Στρατιωτικό, που βρισκόταν μισό μίλι ΒΔ από τη σιδηροδρομική γραμμή Διασταύρωση Θεσσαλονίκη - Δεδέαγατς, που περατώθηκε το 1896.

Η παρακαμπτήριος είχε μήκος 3.020 γιάρδες. Υπήρχαν καταστήματα, γραφεία και αποθήκες πετρελαίου στα δυτικά του σταθμού κατά μήκος μιας ασφαλτοστρωμένης προκυμαίας με τοίχο ύψους 12 πόδια (1 γιάρδα = 0.9144 μέτρα και 1 πόδι = 30,48 εκατοστά).

Η αποβάθρα εκτείνονταν περίπου 600 μ. κατά μήκος της θάλασσας και είχε επτά προβλήτες από σιδερένιες ράγες μήκους 45 - 50 γιάρδες. Δυο γραμμές έτρεχαν προς το λιμάνι και το τελωνείο.

Στα δυτικά και ανατολικά του σταθμού βρισκόταν μηχανοστάσια, με τα τελευταία να διαθέτουν αντλιοστάσιο. Υπήρχε χώρος για επισκευαστικές εργασίες και αποθήκη άνθρακα.

Το τελωνείο κι ένα άλλο κατάστημα με πέντε πλευρές, εκ των οποίων οι τρεις ήταν μήκους 280 γιάρδες και οι άλλες δυο 130 βρισκόταν κατά μήκος του λιμανιού των σκαφών.

Είχαν γραμμές και στις δυο πλευρές που συνδέονταν με το σταθμό.

Η μόνη προσέγγιση του σιδηροδρομικού σταθμού από το Δεδέαγατς γινόταν από ένα μονοπάτι που συνέχιζε μέσω μιας κοιλάδας μέχρι το σταθμό του Ποταμού (Μπάντομα ή Bodoma).

Σχετικά με το σταθμό Μπάντομα ή Μπόντομα (Ποταμός): Επρόκειτο για μια σύντομη γραμμή που κατασκευάστηκε για στρατηγικούς σκοπούς, ώστε να αποφευχθεί ο σταθμός της Αλεξανδρούπολης. Εκτείνονταν προς τα ανατολικά, μέσα από μια τραχιά λοφώδη έκταση από τον κόμβο του Ποταμού μέχρι το σταθμό του Φερετζίκ (Φέρες), στον Ανατολικό Σιδηρόδρομο προς την Αδριανούπολη. Είχε έντονες κλίσεις και καμπύλες, με αρκετές μικρές γέφυρες. Σε καιρό ειρήνης αναφέρεται εκεί μικρή κυκλοφορία. Είχε μήκος μόνο 38 χλμ.

Ο σταθμός στον Ποταμό κατά την επίσκεψη του Βούλγαρου πρίγκιπα Μπόρις το 1916

O σιδηροδρομικός σταθμός των Φερών (Φερετζίκ τότε) βρισκόταν ένα μίλι έξω από το χωριό. Την περίοδο εκείνη στις Φέρες κατοικούσαν περίπου 3.750 κάτοικοι, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν Έλληνες.

Να ανοίξω εδώ μια παρένθεση και να σημειώσω ότι κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897 είχαν μεταφερθεί από το σταθμό Φερών - Αλεξανδρούπολης - Ποταμού χιλιάδες Οθωμανοί στρατιώτες και πολεμοφόδια, που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην έκβαση του πολέμου υπέρ της Τουρκίας.

Στον χάρτη απεικονίζονται οι σταθμοί Ποταμού (Badoma) και Φερών (Ferejik)

Στις 26/3/1897 η εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ γράφει ότι από τη γραμμή Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) και Φερετζίκ (Φέρες) είχαν μεταφερθεί έως τότε με τη σιδηροδρομική γραμμή Σερρών και εστάλησαν στα ελληνοτουρκικά σύνορα: 61.000 άνδρες, 10.000 ίπποι και περί τους 1.200 ανώτερους και κατώτερους αξιωματικούς. Το ελληνικό κράτος τότε έφτανε έως τη Θεσσαλία.

Χάρτης: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού

Τελικά η αδράνεια του Ελληνικού Κράτους και η ολιγωρία των Επιτελών του Ναυτικού υπήρξε μοιραία για την ήττα της Ελλάδας στον πόλεμο εκείνο. Ενώ είχε δοθεί εντολή στον ελληνικό στόλο να βομβαρδίσει τον παραλιακό σιδηροδρομικό σταθμό του Δεδέαγατς τον Απρίλιο του 1897, προκειμένου να αποκοπεί η προώθηση τουρκικών στρατευμάτων στα σύνορα Ελλάδας - Τουρκίας αυτή δεν εκτελέστηκε.

Επανέρχομαι στον χάρτη και στην ανατολική πλευρά της πόλης, όπου βλέπουμε να σημειώνεται και η θέση του ατμόμυλου ΠΡΩΤΟΠΑΠΑ. Είναι γνωστό ότι το μεγαλύτερο μέρος του ατμόμυλου καταστράφηκε κατά το βομβαρδισμό της πόλης τον Οκτώβριο του 1915.

Σε παλαιότερο άρθρο μου είχα αναφερθεί στο Μύλο Πρωτόπαπα και στον βιομήχανο και μεγαλέμπορο ιδιοκτήτη του: www.alexpolisonline.com/2025/10/1915.html

Φεύγοντας από τον σταθμό των Ανατολικών Σιδηροδρόμων η γραμμή εκτείνονταν σε απόσταση ενός μιλίου από την ακτή, περνούσε από μικρές καλλιέργειες και χαμηλή βλάστηση. Τρία τέταρτα του μιλίου προς τα βορειοδυτικά υπήρχαν απότομοι δασώδεις λόφοι.

Στον χάρτη μπορούμε επίσης να διακρίνουμε και την ύπαρξη δυο τζαμιών, ένα ανατολικά του λιμανιού και το άλλο προς τα βόρεια.

Στα Δυτικά της πόλης

Στα δυτικά της πόλης υπήρχε ο μικρός τερματικός Σταθμός Διασταύρωσης (Junction Station).

Ο σταθμός αυτός, 276 χλμ. από τη Θεσσαλονίκη βρισκόταν έξω από την πόλη κοντά στον ασφαλτοστρωμένο (Chaussee) δρόμο και κατά μήκος της ακτής που οδηγούσε στη Μάκρη.

Το κτίριο του σταθμού ήταν μικρό, συνηθισμένου τύπου και διέθετε υπόστεγο εμπορευμάτων για να ξεφορτώνει ένα βαγόνι τη φορά. Υπήρχε μια δεξαμενή νερού που τροφοδοτούνταν από μια αντλία ατμού, επίσης ένα μικρό μηχανοστάσιο και μια μικρή στοίβα άνθρακα.

Έξω από το σταθμό, με κατεύθυνση ΝΑ υπήρχε ο στρατώνας ιππικού, που μπορούσε να φιλοξενήσει 300 άνδρες (Cavallari Barracks). Βλέπουμε στο χάρτη να σημειώνεται δίπλα στο τηλεγραφείο της εποχής.

Ο σταθμός βρισκόταν 400 μ. από την ακτή και μια μικρή παρακαμπτήριος οδηγούσε σε μια ξύλινη προβλήτα 110 μ. που κατασκευάστηκε για την ίδρυση σιδηροδρομικών καταστημάτων αλλά εκείνη την περίοδο ήταν κατεστραμμένη. Μερικοί δοκοί - στηρίγματα (trestles) φαίνεται ότι είχαν μετατοπιστεί και η προβλήτα απαιτούσε επισκευή.

Ακόμη δυτικότερα της πόλης και όπως σημειώνεται μετά το ρέμα (γνωστό αργότερα ως ρέμα Βανικιώτη προς την περιοχή της Νέας Χηλής) σημειώνονται οι στρατώνες Πεζικού.

Συνεχίζοντας την κατεύθυνση προς τα δεξιά, ο δρόμος κατά μήκος της ακτής, που οδηγούσε στη Μάκρη ήταν ασφαλτοστρωμένος (Chaussee) και κατάλληλος για μηχανοκίνητες μεταφορές. Η μετατροπή του σε ασφαλτόδρομο ξεκίνησε το 1909 ενώ υπήρχε και μεταγενέστερη αναφορά τον Αύγουστο του 1916, που ανέφερε ότι ο δρόμος ήταν πρώτης κατηγορίας (first class). Ο δρόμος διέσχιζε μικρά ρέματα με το νερό να ρέει από το βορρά.

Οι δρόμοι κοντά στην πόλη του Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) είχαν καταστραφεί από τους Βούλγαρους το Μάρτιο του 1916 (προφανώς για να εκτελεστούν οχυρωματικά έργα).

Η Μάκρη βρισκόταν 262 πόδια πάνω από τη θάλασσα. Αρκετά κοντά ήταν το χωριό Πλάκα (Sagirlar). Από την Πλάκα, κινούμενοι ανατολικά από μονοπάτι ακατάλληλο για τροχοφόρα, δια μέσω των χωριών Dollen και Chalikoi (Αλίκη) υπήρχαν τρία ίσου περίπου μήκους μονοπάτια που οδηγούσαν στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη).

Στο εγχειρίδιο περιγράφεται και η κατάσταση των τριών διαδρομών που οδηγούσαν δυτικά της Αλεξανδρούπολης (Δεδέαγατς) προς την Κομοτηνή (Γκιουμουλτζίνα).

Ενδιαφέρουσα είναι και η αναφορά στη γεωλογική ιστορία της περιοχής, επισημαίνοντας ότι οι παράκτιες περιοχές κατά μήκος του Αιγαίου είναι τεταρτογενούς περιόδου στα δυτικά, ενώ αντίστοιχα στα ανατολικά υψώνονται βράχοι τριτογενούς εποχής.

Σημείωση: Τριτογενής περίοδος είναι η γεωλογική περίοδος πριν από 65 έως 2,5 εκατομμύρια χρόνια. Η τεταρτογενής περίοδος ξεκίνησε πριν από 2,6 εκατομμύρια χρόνια και φτάνει έως τις μέρες μας.

Στα Βορειοδυτικά της πόλης

Στα δυτικά της πόλης σε μια εξοχή με μεγάλα δέντρα και λίγη καλλιέργεια βρισκόταν ο Στρατιωτικός Σταθμός (Mlitary Station). Κατασκευάστηκε για να εξυπηρετεί στρατιωτικούς σκοπούς. Η πλατφόρμα είχε μήκος 450 γιάρδες, πλάτος 10 και ύψος 3½ πόδια.

Στο ανατολικό άκρο του υπήρχε μια μικρότερη πλατφόρμα μήκους 50 μ. Ήταν σχεδιασμένη για φόρτωση πυρομαχικών. Το συνολικό μήκος των παρακαμπτηρίων ήταν 1.350 γιάρδες. Πενήντα τέσσερα βαγόνια μπορούσαν να φορτωθούν ταυτόχρονα στην κύρια πλατφόρμα και έξι στην πλατφόρμα πυρομαχικών.

Επίσης υπήρχε ένα σπίτι φύλακα κι ένα τηλεγραφείο με ένα περίπτερο αξιωματικού στη μια άκρη της εξέδρας. Δεν υπήρχαν φανοστάτες στην πλατφόρμα. Συνήθως φυλάσσονταν εκεί καμιά τριανταριά σκεπασμένα βαγόνια. Η γραμμή εκτείνονταν Ανατολικά κοντά στην ακτή, κατά μήκος χαμηλού εδάφους, διασχίζοντας πολλά ρέματα.

Τα παραπάνω είναι ορισμένα από τα σημεία του εγχειριδίου, που έκρινα ότι έχουν κάποια αξία.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να προσθέσω ότι ο αέρας της ελευθερίας δε θ΄ αργούσε να πνεύσει και στην Αλεξανδρούπολη. Στις 14 Μαΐου 1920 η ελληνική σημαία θα κυμάτιζε στην πόλη και σε όλη τη Θράκη.

Η Συνδιάσκεψη που έκρινε το μέλλον της Θράκης ήταν αυτή του Σαν Ρέμο τον Απρίλιο του 1920, ενώ η Συνθήκη των Σεβρών (28/7 ή 10/8/1920 με το νέο ημερολόγιο) σφράγισε το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και το διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επιτρέποντας στην Ελλάδα να διπλασιάσει τα εδάφη της. Το όνειρο του Βενιζέλου για την Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών έτσι θα γινόταν πραγματικότητα, έστω και αν εκείνο το όνειρο κράτησε για λίγο.

Η Γενική Διοίκηση Θράκης το επόμενο διάστημα θα είχε να αντιμετωπίσει πολλές προκλήσεις, όπως η παλιννόστηση των προσφύγων, η εγκατάσταση των Ποντο-Καυκασίων, η ανόρθωση της οικονομίας, η στήριξη της κοινωνίας κ.α. πριν βρεθεί αντιμέτωπη με τη λαίλαπα της Μικρασιατικής Καταστροφής, την εκκένωση της Ανατολική Θράκης και την ανταλλαγή των πληθυσμών.

Ουρανία Πανταζίδου
Υποπλοίαρχος Π.Ν. (ε.α)

Επιπλέον πηγές:

• Στρατιωτικά Θέματα "Α' Παγκόσμιος Πόλεμος" https://stratistoria.wordpress.com
• "France - offices in Dedeagh" https://stampencyclopedia.miraheze.org/wiki/France_%E2%80%93_offices_in_Dedeagh
• Άντον Ζ. Ιβάνοφ "Το Αιγαίο Πέλαγος - η πύλη της Βουλγαρίας προς τον κόσμο" https://bg-nacionalisti.org/BNF/index.php/topic,434.0.html
• "Εξερευνώντας τους ακατοίκητους σήμερα οικισμούς Ποταμός και Ιάνα" www.alexpolisonline.com/2021/05/blog-post_39.html
• "Ποταμός, Συκορράχη, Κίρκη: Σεργιάνι στους οικισμούς της Αλεξανδρούπολης του Μεσοπολέμου" www.alexpolisonline.com/2023/10/blog-post_14.html
• "12 Ιουλίου 1913: Η πρώτη απελευθέρωση της Αλεξανδρούπολης" www.alexpolisonline.com/2012/07/1271913.html
• Πληροφορίες για το υπάρχον Βρετανικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο Αλεξανδρούπολης https://alepakos.blogspot.com/2008/10/baniko-tatitiko-koimhthio-h-dedeagatch.html
• Το πρώτο ρήγμα. Οι ανακωχές της Θεσσαλονίκης και του Μούδρου (Σεπτέμβριος - Οκτώβριος 1918) https://www.epimithion.gr/jean-claude-allain-anakohi-thessalonikis-moudrou
• Ангел Джонев "Η Μακεδονία στην σιδηροδρομική πολιτική της Βουλγαρίας (1878-1918)"

[post_ads]