Μια Λαίδη στην Αλεξανδρούπολη του Μεσοπολέμου και τα μεταλλεία της Κίρκης

Η σχέση της Λαίδης Ντομίνι Κρόσφιλντ - που συνδεόταν στενά με τον Ελευθέριο Βενιζέλο - με την Αλεξανδρούπολη και την Κίρκη...

της Ουρανίας Πανταζίδου

Ήταν Δευτέρα 14 Μαΐου του 1934 και η Αλεξανδρούπολη γιόρταζε την επέτειο της απελευθέρωσής της (14 Μαΐου 1920). Πρωινές ώρες το ατμόπλοιο ΚΥΠΡΟΣ, που είχε αποπλεύσει από τη Μυτιλήνη έφθανε στο λιμάνι της πόλης. Μεταξύ των επιβατών ήταν και η Λαίδη Ντομίνι Κρόσφιλντ.

Με το ίδιο πλοίο είχαν φθάσει στη Μυτιλήνη και ο Ελευθέριος Βενιζέλος με την σύζυγό του Έλενα. Ο Βενιζέλος επρόκειτο να μιλήσει στο λαό της Λέσβου την Κυριακή 13/5/1934 (εφημερίδα ΔΗΜΟΚΡΑΤΗΣ Μυτιλήνης).

Η Λαίδη Κρόσφιλντ που συνδεόταν πολύ στενά με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τη σύζυγό του Έλενα ταξίδεψε μαζί τους έως τη Μυτιλήνη. Εξάλλου δε θα ήταν η πρώτη φορά που θα βρισκόταν στη συντροφιά του ζεύγους Βενιζέλου.

Η Λαίδη Κρόσφιλντ, από τη Μυτιλήνη ταξίδεψε έως την Αλεξανδρούπολη. Εκεί θα είχε την ευκαιρία να συναντήσει τον σύζυγό της Σερ Άρθουρ Κρόσφιλντ, που ήταν μέτοχος των μεταλλείων της Κίρκης Έβρου.

Όταν εκείνη αποβιβάστηκε στην Αλεξανδρούπολη ο σύζυγός της βρισκόταν ακόμη στα μεταλλεία. Έτσι κατευθύνθηκε στο σπίτι του Δημάρχου Κωνσταντίνου Αλτιναλμάζη, με την οικογένεια του οποίου συνδεόταν προσωπικά. Εκεί την υποδέχθηκε η σύζυγος του Δημάρχου, καθώς εκείνος απουσίαζε στη δοξολογία για την απελευθέρωση της πόλης.

Στη συνέχεια η Λαίδη Κρόσφιλντ συναντήθηκε με τον σύζυγό της στο εστιατόριο ΑΜΕΡΙΚΗ, όπου και γευμάτισαν. Μετά το γεύμα ο Κρόσφιλντ επέστρεψε στο μεταλλείο. (εφημερίδα ΠΡΟΟΔΟΣ 20/5/1934)

Σε παλαιότερο άρθρο μου είχα γράψει για τη ζωή στην Αλεξανδρούπολη τους πρώτους μήνες του 1934, τις τελευταίες αυτοδιοικητικές εκλογές, για τις μέρες του Πάσχα κ.α.: www.alexpolisonline.com/2021/04/alexandroupoli-1934.html

Η σχέση του ζεύγους Κρόσφιλντ με την Κίρκη (τότε Κιρκάς) Αλεξανδρούπολης

Η Κίρκη είναι οικισμός του Δήμου Αλεξανδρούπολης και βρίσκεται περίπου 17 χιλ. βορειοδυτικά της πόλης. Υπήρξε γνωστή από τα μεταλλεία της, τα οποία κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρισκόταν υπό Γερμανικό έλεγχο.

Για την Κίρκη του μεσοπολέμου, το σχολείο και την εκκλησία της είχα αναφερθεί σε παλαιότερο άρθρο μου: www.alexpolisonline.com/2023/10/blog-post_14.html

Την περίοδο 1932-1939 την εκμετάλλευση του μεταλλείου είχε βρετανική εταιρεία, η οποία έστελνε ακατέργαστο το μετάλλευμα στη Βρετανία από το σιδηροδρομικό σταθμό της Κίρκης. Μέτοχος στην εταιρεία ήταν ο Σερ Άρθρουρ Κρόσφιλντ.

Τα μεταλλεύματα μετά την εξόρυξή τους φορτώνονταν από εργάτες των μεταλλείων σε αυτοκίνητα ή αραμπάδες και μεταφέρονταν στο σιδηροδρομικό σταθμό της Κίρκης (Κιρκάς). Εκεί εργάτες του εκάστοτε εργολάβου, που αναλάμβανε τη μεταφορά φόρτωναν το μετάλλευμα στα βαγόνια. Από την εφημερίδα ΠΡΟΟΔΟΣ γνωρίζουμε ότι τον Οκτώβριο του 1933 ταξίδεψαν για την Ευρώπη χίλιοι τόνοι μεταλλεύματος.

www.greekrailtickets.gr/S.S.KIRKIe.htm

Το ενδιαφέρον για τα μεταλλεία της Κίρκης από Αγγλική εταιρεία είχε ξεκινήσει παλαιότερα.

Η εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ στις 13/10/1926, μεταξύ άλλων έγραφε τότε για το "χωρίον Κιρκάς" με τα άφθονα μεταλλεία. Η Αγγλική εταιρεία ενδιαφερόταν για την εκμετάλλευση του λιγνίτη και του μόλυβδου των μεταλλείων της Κίρκης. Στο ίδιο ρεπορτάζ εκθειάζονται οι ομορφιές του χωριού, ενώ για τα παρθένα δάση του γράφει ότι απογυμνώνονται εξαιτίας της υπερβολικής ανθρακοποιίας και υλοτομίας.

Στις 22/12/1931 ο Σερ Άρθουρ Κρόσφιλντ με επιστολή του στον Ελευθέριο Βενιζέλο του είχε εκφράσει το ενδιαφέρον του όχι μόνο για το δικαίωμα εκμετάλλευσης των μεταλλείων της Θράκης αλλά και για την ίδρυση εταιρείας μεταποίησης του μολύβδου που εξορύσσονταν από αυτά. Επίσης τόνιζε τη σημασία του εγχειρήματος για τους προσφυγικούς πληθυσμούς της περιοχής… (https://venizelosarchives.gr/show/17837)

Σε ποίημά του υπάρχει αναφορά στην Κίρκη. Παραθέτω μια στροφή:
«Our efforts when, with brilliants well applied,
The rocks were tested. Soon we now shall see.
Galena in great volume here provide.
The sons of Kirka with new industry»*

Παράλληλα με την έκφραση ενδιαφέροντος από τον Σερ Άρθρουρ Κρόσφιλντ συστάθηκε στο Λονδίνο η εταιρεία Thracian Union Trust Limited**.

Με το ΦΕΚ (44/Β/17–5-1932 Περί εγκρίσεως μεταβιβάσεως των δικαιωμάτων επί των δημοσίων μεταλλείων «Κίρκα» και« Καρά-Καγιά» παρά του Αλ. Τζάκσον εις την εν Λονδίνω Εταιρείαν Thracian Union Trust Limited, τα δικαιώματα μεταβιβάζονταν στη νέα εταιρεία.

Από την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ 44/Β/17–5-1932)

Αξίζει εδώ να υπενθυμίσω ότι το Καρα-Καγιά είναι το χωριό Μαυρόπετρα, σήμερα χωριό - φάντασμα. Από το 1931 το χωριό Μαυρόπετρα προσαρτήθηκε και πάλι στην Κοινότητα της Αισύμης, όπου ανήκε από το 1924. Με ένα μικρό διάλειμμα καθώς την περίοδο 1928-1931 είχε αποσπαστεί από την Κοινότητα της Αισύμης και είχε προσαρτηθεί σε αυτήν της Κίρκης.

Σε παλαιότερο άρθρο μου είχα αναφερθεί στο θέμα του χωριού της Μαυρόπετρας, όπου είχαν εγκατασταθεί Πόντο-Καυκάσιοι πρόσφυγες. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Δημοσθένης Εφραιμίδης από την Τσίτα Σουρμένων του Πόντου και πρώτος πρόεδρος της Ένωσης Ποντίων Νομού Έβρου (γνωστή η Ένωση ήδη από το 1922). Το 1928 είχαν μεταφερθεί στην Μαυρόπετρα και 50 οικογένειες Ποντίων από τη Δράμα. Ο οικισμός καταργήθηκε το 1951. (www.alexpolisonline.com/2021/02/dimosthenis-efraimidis.html)

Μεταπολεμικά τα δικαιώματα εκμετάλλευσης των μεταλλείων της Κίρκης πέρασαν σε αμερικάνικη εταιρεία, ενώ τις δεκαετίες 1970-1990 σε ελληνική (Κυπριάδης).

Σήμερα το μεταλλείο είναι εγκαταλελειμμένο. Τα αυξημένα περιβαλλοντολογικά προβλήματα στο διάβα των χρόνων έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους. Έγκριτοι μελετητές των μεταλλείων της Κίρκης έχουν δημοσιεύσει αρκετές μελέτες για την ιστορία τους, την αλόγιστη χρήση αλλά και τις επιπτώσεις στο περιβάλλον μετά την εγκατάλειψή τους έως και σήμερα…

Και όμως κάποτε ο τόπος ήταν επισκέψιμος, ακόμη και για εκδρομές σχολείων. Όπως συνέβη το 1933 με το Γυμνάσιο της Αλεξανδρούπολης, που οι μαθητές της Δ΄ τάξης, με οδηγό τον καθηγητή της Φυσικής Β. Χρονόπουλο επισκέφτηκαν το μεταλλείο. Εκεί τους υποδέχθηκε ο διευθυντής, ο οποίος τους ξενάγησε στο χημείο. Κατόπιν ο μηχανικός του μεταλλείου Στοκ τους οδήγησε στις γαλαρίες. Οι εκδρομείς κρατώντας λυχνίες μπήκαν σε γαλαρία, που βρισκόταν 50 μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Από επάνω έσταζαν τα νερά ενώ δεξιά και αριστερά της γαλαρίας οι εργάτες εργάζονταν σκυφτοί (εφημερίδα ΠΡΟΟΔΟΣ Αλεξ/πολης 4/6/1933).

Το 1934 στο μεταλλείο της Κίρκης (Κιρκάς τότε) εργάζονταν περί τους 250 - 300 εργάτες. Το μεροκάματό τους κυμαίνονταν από από 40 - 60 δρχ., με τους μιναδόρους (ο εξειδικευμένος εργάτης που διαχειριζόταν τα εκρηκτικά για την εξόρυξη) να εισπράττουν το μεγαλύτερο ποσό. (εφημερίδα ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 3/5/1934).

Στα μεταλλεία απασχολούνταν πολλοί πρόσφυγες από τη Θράκη - όπως το είχε υποσχεθεί ο Κρόσφιλντ στην επιστολή του προς τον Βενιζέλο το 1931. Πολύ γρήγορα όμως οι προσδοκίες των προσφύγων διαψεύστηκαν.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να προσθέσω ότι το Μάρτιο του 1933 ο Βενιζέλος είχε αποχωρήσει από την πολιτική σκηνή. Την προσωρινή κυβέρνηση είχε αναλάβει ο Οθωναίος, που όμως ανετράπη με στρατιωτικό πραξικόπημα από τον Πλαστήρα. Στη συνέχεια την κυβέρνηση της χώρας ανέλαβε ο Παναγής Τσαλδάρης (1933-1935). Τον Ιούνιο υπήρξε δολοφονική απόπειρα κατά του Βενιζέλου.

Η Ελλάδα είχε μπει σε μια εποχή πόλωσης, που είχε ξεκινήσει ήδη από το προηγούμενο έτος.

Η διαπάλη Βενιζελικών (Φιλελεύθερων) και Λαϊκών (Βασιλικών) μέρα με την ημέρα κορυφωνόταν. Και στο χώρο των μεταλλείων ο χορός των προβλημάτων είχε αρχίσει να φουντώνει. Η εφημερίδα ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ το 1934 γράφει για τις απολύσεις εργατών από το μεταλλείο.

Το συνδικάτο των εργαζομένων δημοσίευε συχνά - μέσω της εφημερίδας ανακοινώσεις εκθέτοντας τα προβλήματά τους: «Εδώ στα μεταλλεία του Κιρκά δουλεύουμε βγάζοντας μολύβι, το οποίο θα χρησιμοποιήσουν στον πόλεμο που ετοιμάζουν οι κεφαλαιοκράτες. Το σπάσιμο του μεροκάματου, η τρομοκρατία και οι απολύσεις είναι στην ημερήσια διάταξη. Ο μηχανικός κάλεσε 30 εργάτες, τους οποίους ετοιμάζονται να απολύσουν. Για δικαιολογία σε μερικούς είπε ότι είναι ταραχοποιοί, σε άλλους ότι δεν δουλεύετε και τέλος σε ορισμένους δήλωσε, είστε καλοί εργάτες (μιναδόροι που έπαιρναν 60 δρχ.), άμα θέλετε δουλέψτε με 50 δραχμές… Ο αρχιεπιστάτης Μπόκαρης λίγο έλειψε να έρθει στα χέρια με έναν εργάτη...».

Τον επόμενο χρόνο η ίδια εφημερίδα δημοσιεύει ένα ενδιαφέρον άρθρο για τους Κρόσφιλντ και Χάμπρο. Σύμφωνα με την εφημερίδα είχαν αναπτύξει μια «πυρετώδικη» δραστηριότητα για την αναγνώριση της βασιλείας από το Βενιζέλο και την αποκατάσταση της ενότητας.

Ο Τσαρλς Χοακίμ Χάμπρο ήταν Βρετανός τραπεζίτης με καταγωγή από τη Δανία (από τη Δανία ήταν και ο Οίκος των Γλύξμπουργκ).

«Έτσι το 1935 είχαμε την επιστροφή του βασιλιά Γεωργίου στην Ελλάδα. Και η ενότητα, όχι η πραγματική ενότητα του ελληνικού λαού χρειάζεται σήμερα στους μεγιστάνες του χρήματος και τα πλουτοκρατικά συγκροτήματα…» (εφημερίδα ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 26/11/1935).

Να υπενθυμίσω εδώ ότι την 1 Μαρτίου 1935 εκδηλώθηκε το Κίνημα των Βενιζελικών Αξιωματικών, το οποίο κατέστειλε ο Κονδύλης. Ο Βενιζέλος εγκατέλειψε τη χώρα, η οποία έμπαινε σε περιπέτειες καθώς ο διχασμός μεταξύ Βενιζελικών και Βασιλικών φούντωνε ξανά (αν και δεν είχε σταματήσει και ποτέ). Απολύσεις, εκκαθαρίσεις, δίκες, λογοκρισία στον Τύπο, εξορίες βρισκόταν στην ημερήσια διάταξη.

Ο στιχοπλόκος της εποχής δεν έμεινε αδιάφορος με την όλη κατάσταση. Είναι αποκαλυπτική η σατυρική στιχομυθία που δημοσιεύει η εφημερίδα ΠΡΟΟΔΟΣ (Αλεξανδρούπολης) μεταξύ του Γεωργίου Κονδύλη και του Μουσολίνι, απόσπασμα του οποίου καταγράφω:

– (Μουσολίνι) Καλώς μας ήρθες Γιώργο μου, απ΄ του Περικλή τη Χώρα… Λέγε μωρέ με τα σωστά, το βασιλιά θα φέρεις, στη χώρα που γαλούχησε τους πρώτους δημοκράτες;

– (Κονδύλης) Τον βασιλιά θα φέρουμε στου Περικλή τη χώρα.

– (Μουσολίνι) Γι΄ αυτό δεν σας παρεξηγώ, είναι και αυτό μια ψώρα!

Στην παραπάνω φωτογραφία ο Βενιζέλος με την σύζυγό του Έλενα στη Νάπολη μετά το αποτυχημένο Κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935 (www.searchculture.gr)

Στις 10 Οκτωβρίου του ιδίου έτους ο Κονδύλης θα κηρύξει το δικό του Κίνημα, με σκοπό την ανατροπή της εκλεγμένης Κυβέρνησης του Παναγή Τσαλδάρη. Το Κίνημα του Κονδύλη έφερε πιο κοντά την παλινόρθωση της Μοναρχίας στην Ελλάδα.

Στη χώρα επιβλήθηκε ο στρατιωτικός νόμος, ενώ με το δημοψήφισμα της 3ης Νοεμβρίου 1935 εγκρίθηκε η αλλαγή του πολιτεύματος. Οι Βενιζελικοί απείχαν από το δημοψήφισμα και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ επέστρεφε στην Ελλάδα.

Η αλλαγή της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα και η προσέγγιση Βενιζέλου με τον Βασιλιά απασχόλησε και τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, τον γνωστό μαθηματικό με την παγκόσμια αναγνώριση, που σε γράμμα του από το Μόναχο στις 7 Δεκεμβρίου 1935 ρωτούσε τον ακαδημαϊκό Ι. Καλιτσουνάκη: «Τι σκέπτεσθε δια την απρόοπτον μεταβολήν της καταστάσεως εις την Ελλάδα… Δεν έχω πεισθεί, ότι είχον συνεννοηθή εκ των προτέρων ο Βασιλεύς με τον Βενιζέλον. Δεν φαίνεται όμως να είναι εντελώς αδύνατον. Το καλοκαίρι με είχεν ειπεί κάποιος έλλην του Λονδίνου ότι ο σερ Τζων Σταυρίδης και η Lady Crossfield είχον δοκιμάσει να φέρουν τον Βασιλιά σε επαφή με τον Βενιζέλον. Δεν εφαντόμην όμως ότι τα αποτελέσματα θα ήσαν τόσον αποκρυσταλλωμένα… Ισως κατορθώση ο Βασιλεύς να επιφέρη αληθή συμφιλίωσιν μεταξύ των Ελλήνων. Το εύχομαι και το ελπίζω. Οι αδιάλλακτοι και των δυο μερίδων θα είναι όμως απηλπισμένοι…».

Πράγματι ο Βενιζέλος από την εξορία όπου βρισκόταν είχε κάνει έκκληση στους οπαδούς του να αποδεχθούν τον Βασιλιά. (Μαρία Γεωργιάδου "Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή - Ένας μαθηματικός υπό τη σκέπη της εξουσίας", σελ. 620).

Στιγμιότυπα από το ταξίδι του Βενιζέλου και της Λαίδης Κρόσφιλντ στην Αλεξανδρούπολη το Μάιο του 1930

Η Λαίδη Κρόσφιλντ είχε συνοδέψει τον Ελευθέριο Βενιζέλο στην περιοδεία του στη Θράκη το Μάιο του 1930. Μαζί τους ήταν και ο Χένρυ Μοργκεντάου, ως πρόεδρος της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων. Όμως ας πάρω τα πράγματα με τη σειρά…

Στην Αλεξανδρούπολη είχαν φθάσει - προερχόμενοι από το Άγιο Όρος με το ατμόπλοιο ΚΑΝΑΡΗΣ πρωινές ώρες της 7ης Μαΐου 1930. Τον Βενιζέλο και τη συνοδεία του υποδέχθηκε ο Γενικός Διοικητής Θράκης Γεώργιος Κακουλίδης και οι αρχές του τόπου, ενώ πλήθος κόσμου είχε συγκεντρωθεί στο λιμάνι.

Για τον Γ. Κακουλίδη είχα αναφερθεί σε παλαιότερο άρθρο μου: www.alexpolisonline.com/2021/08/1929-1930.html

Από την υποδοχή του Βενιζέλου
Φωτογραφία από ΓΑΚ ΕΒΡΟΥ / Αρχείο Παναγιώτου

Στην παραπάνω φωτογραφία, όπως σε μερικές ακόμη που βρίσκονται παρακάτω και τις οποίες εξασφάλισα από τα ΓΑΚ Έβρου αναγράφεται το έτος 1928. Όμως το έτος εκείνο ο Βενιζέλος δεν είχε επισκεφτεί την Αλεξανδρούπολη. Το πρώτο ταξίδι του στην πόλη, μετά την αυτοεξορία του την περίοδο 1920-1927 ήταν στις 7 Μαΐου 1930.

Ο λαός της Αλεξανδρούπολης υποδέχθηκε τον Ελευθέριο Βενιζέλο ως ελευθερωτή.

Φωτογραφία από ΓΑΚ ΕΒΡΟΥ / Αρχείο Παναγιώτου

Αργότερα, κατά την επίσκεψή τους στη Νομαρχία, ο Μητροπολίτης Γερβάσιος ευχήθηκε στον Βενιζέλο το «ως ευ παρέστης» ενώ στη συνέχεια ο Πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελητηρίου Μ. Φιμερέλης παρέθεσε γεύμα στην κατοικία του στους Βενιζέλο, Λαίδη Κρόσφιλντ και Μοργκεντάου.

Να σημειώσω ότι σε αυτό το ταξίδι στη Θράκη δεν τους ακολούθησε ο σύζυγος της Λαίδης Σερ Άρθουρ Κρόσφιλντ, παρόλο που είχε αναγγελθεί μέσω του τύπου και η δική του παρουσία (δήλωση της Λαίδης Κρόσφιλντ κατά την πρόποση στην Ξάνθη).

Το απόγευμα, όπως γράφει ο τύπος της εποχής, ο Βενιζέλος με την συνοδεία του παρακολούθησαν ποδοσφαιρικό αγώνα μεταξύ των ομάδων της Αλεξανδρούπολης.

Ο Βενιζέλος και η παρέα του στο στάδιο της Αλεξανδρούπολης
Φωτογραφία ΓΑΚ ΕΒΡΟΥ / Αρχείο Παναγιώτου

Να σημειώσω ότι και στην παραπάνω φωτογραφία, που φυλάσσεται στα ΓΑΚ Έβρου αναγράφεται το έτος 1928. Πιστεύω ότι θα πρέπει να διορθωθεί στο έτος 1930, για το λόγο που ανέφερα και πιο πάνω.

Επίσης, πιστεύω - με πολύ μικρή επιφύλαξη ότι η κυρία με το καπέλο, στα δεξιά του Βενιζέλου είναι η Λαίδη Κρόσφιλντ και δίπλα της ο Χ. Μοργκεντάου.

Βέβαια, ίσως να είναι ήσσονος σημασίας το ποιος κάθεται δίπλα στον Βενιζέλο. Όμως επειδή σ΄ εκείνη την επίσκεψη στη Θράκη ο τύπος της εποχής είχε γράψει και για την παρουσία της Λαίδης με την ελληνική καταγωγή, σκέφθηκα να το ψάξω λίγο παραπάνω.

Ψάχνοντας φωτογραφίες της Λαίδης Κρόσφιλντ για να δω πως ήταν την περίοδο εκείνη, βρήκα την παρακάτω φωτογραφία από τα εγκαίνια Γυμναστηρίου στα Χανιά της Κρήτης το 1930.

Το ζεύγος Κρόσφιλντ στα δεξιά του Βενιζέλου
Φωτογραφία από το Ψηφιακό αρχείο του Ελευθερίου Βενιζέλου

Λίγες μέρες μετά ο Βενιζέλος με την σύζυγό του και τη Λαίδη Κρόσφιλντ ταξίδεψαν για το Άγιον Όρος και από εκεί για την Αλεξανδρούπολη.

Κατά την επίσκεψη του Βενιζέλου στο Νομό Έβρου η Λαίδη Κρόσφιλντ και ο Χένρυ Μοργκεντάου βρέθηκαν και στο Σουφλί. Ήταν δε τόσο μεγάλος ο ενθουσιασμός τους, που φωτογραφήθηκαν με ωραίες Σουφλιώτισες. (εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 22/5/1930)

Ποια ήταν η Λαίδη Ντομίνι Κρόσφιλντ (Lady Domini Crosfield)

Η Δομίνη, μετέπειτα Λαίδη Κρόσφιλντ ήταν κόρη του Ηλία Μιχαήλ Ηλιάδη (1843-1928) ευπόρου εμπόρου από τη Σμύρνη και της Μαρίκας Ομήρου (1843-1928).

Η Ντομίνι γεννήθηκε στην Αγγλία το 1884. Το 1907 παντρεύτηκε τον Άρθουρ Κρόνσφιλντ, βουλευτή του Φιλελεύθερου κόμματος (1906-1910). Όταν ο σύζυγός της έγινε βαρονέτος το 1915 απέκτησε και η ίδια τον τίτλο της Λαίδης.

Ο Σερ Άρθρουρ Κρόσφιλντ ήταν Άγγλος βουλευτής, επιχειρηματίας και αθλητής. Πέθανε στις 22/9/1938. Επέστρεφε με τη σύζυγό του από την Ελβετία, όταν έπεσε μυστηριωδώς από το παράθυρο του τρένου. Είχε προηγηθεί μια μεγάλη οικονομική καταστροφή από εξόρυξη μεταλλείου στην Ελλάδα, όπου είχε χάσει μεγάλο μέρος της περιουσίας του.

Η Λαίδη Ντομίνι Κρόσφιλντ διακρίθηκε για τη φιλανθρωπία της. Ήταν ιδρυτής και πρόεδρος παιδικών σταθμών και μουσικής για παιδιά στην Ελλάδα. Υπήρξε μέλος της Εθνικής Ομοσπονδίας Μητρότητας και Παιδικής Πρόνοιας.

Αγωνίστηκε υπέρ της Παιδικής Στέγης και μεταπολεμικά. Διοργάνωνε συναυλίες υπέρ της Στέγης, με την ίδια στο πιάνο, πλαισιωμένη από γνωστές μουσικούς της εποχής όπως η Νέλλη Ευελπίδου (σύζυγος του βουλευτή Έβρου Χρυσού), η Ελ. Παπασταύρου κ.α.

Επίσης υπήρξε μέλος του Συμβουλίου για την κοινωνία των καθηγητών χορού, μέλος της εκτελεστικής και πρόεδρος της μόνιμης επιτροπής της Αγγλοελληνικής Ένωσης, Αντιπρόεδρος και Διευθυντής της Φιλαρμονικής Εταιρείας του Λονδίνου.

Ήταν δεινή αθλήτρια του τένις (αγωνίστηκε και στο πρωτάθλημα του Γουίμπλεντον το 1911, 1926 και 1928), ενώ διοργάνωνε και αγώνες για φιλανθρωπικούς σκοπούς στο γήπεδο τένις του μεγαλοπρεπέστατου αρχοντικού της οικογένειας Κρόσφιλντ στην Αγγλία. Ήταν μέλος του Ομίλου Αντισφαίρισης Αθηνών και συμμετείχε στα πανελλήνια πρωταθλήματα.

Επίσης ήταν πρώτη στο απλό γυναικών στην Ελλάδα το 1920 και δεύτερη το 1931 και 1932. Τη βρίσκουμε να συμμετέχει σε αγώνες τένις στην Ελλάδα και μεταπολεμικά.

Επίσης συμμετείχε και στους αγώνες Ανατολικής Μεσογείου. Σε ηλικία μόλις 12 ετών συμμετείχε σε αγώνες στη Σμύρνη το 1896.

Το 1929, για μια και μοναδική φορά είχε θέσει υποψηφιότητα με το κόμμα των Φιλελευθέρων της Αγγλίας χωρίς όμως να εκλεγεί.

Η Λαίδη Ντομίνι Κρόσφιλντ πέθανε στις 15 Ιανουαρίου 1963.

Τότε το Ίδρυμα Μαρίκα Ηλιάδη, που φέρει το όνομα της μητέρας της είχε εκδώσει ψήφισμα για το θάνατό της, καθώς η εκλιπούσα είχε διατελέσει επί σειρά ετών εκπρόσωπος της Ιδρύτριας και Προέδρου του ιδρύματος Έλενας Βενιζέλου.

Το 1938 τιμήθηκε από το Ελληνικό κράτος με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος του Γεωργίου Α'. Τιμήθηκε επίσης με το παράσημο του Τάγματος του Φοίνικα και το Δίπλωμα του Τάγματος Πρόνοιας.

Η παραπάνω φωτογραφία είναι από το γάμο του Ελ. Βενιζέλου με τη σύζυγό του Έλενα Σκυλίτση. Ο γάμος πραγματοποιήθηκε στην Αγγλία στο αρχοντικό του ζεύγους Κρόσφιλντ στις 15/9/1921. Οι αστυνομικές αρχές δεν είχαν δώσει άδεια για την τέλεση του γάμου σε εκκλησία, λόγω του φόβου επεισοδίων. Αριστερά διακρίνεται το ζεύγος Κρόσφιλντ. (https://venizelosarchives.gr/show/152153)

Υ.Γ.

* Το ποίημα του Άρθουρ Κρόσφιλντ, που ήταν αφιερωμένο στον Φιλίπ Αντόνοβιτς Ιβανώφ, μηχανικό των μεταλλείων και στους μετόχους της εταιρείας ορυχείων της Θράκης, καθώς και στη συμβολή τους στην ανάπτυξη της Ελλάδας έχει τίτλο "To Prosperous Hellas".

Ολόκληρο το ποίημα μπορεί να το βρει κανείς στο Ψηφιακό αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου: https://venizelosarchives.gr/show/48283

** Τον Αύγουστο του 1933 η Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου πούλησε στην Αγγλική εταιρία Thracian Mineral Products Ltd αστική περιουσία στην πόλη του Λαυρίου (ακίνητα, μηχανήματα, υλικά κ.α.). Στη συνέχεια η Αγγλική εταιρεία εγκαταστάθηκε στο Λαύριο υπό την προεδρία του Σερ Άρθουρ Κρόσφιλντ. Το 1940 η εταιρεία κηρύχθηκε σε πτώχευση. (Ιβάν Π. Σκαραμαγκάς, Γενικός Γραμματέας της Εταιρείας Thracian Mineral Products Ltd "Το Μουσείον Λαυρίου", 1960).

- Πηγές γράφουν ότι είτε η Λαίδη Ντομίνι Κρόσφιλντ είτε η αδελφή της Ντόροθι (Δωροθέα) ίσως ήταν παιδί της Έλενας Σκυλίτση, που είχε αποκτήσει πριν από το γάμο της με το Βενιζέλο. Για ν΄ αποφύγει το σκάνδαλο την εποχή εκείνη, παρέδωσε το παιδί της στην επιστήθια φίλη της Μαρίκα Ηλιάδη, η οποία το υιοθέτησε. (www.kathimerini.gr/istoria/563714251/elena-venizeloy-dynamiki-syzygos-enos-megaloy-igeti)

Εκτιμώ ότι εκείνο το παιδί δε θα μπορούσε να ήταν η Λαίδη Κρόσφιλντ, καθώς τις δύο γυναίκες τις χώριζαν μόνο δέκα χρόνια. Περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν το παιδί της Έλενας Σκυλίτση - Βενιζέλου να ήταν η Ντόροθι (Δωροθέα) Ηλιάδη, η κατά αρκετά χρόνια μικρότερη αδελφή της Λαίδης Κρόσφιλντ.

- Στο βιβλίο της η Λαίδη Κρόσφιλντ για τους χορούς της Ελλάδας (Dances of Greece, 1948/1950) αναφέρεται και στη Θράκη και στο έθιμο το γεμάτο συμβολισμούς για το θάνατο και την ανάσταση την περίοδο του καρναβαλιού, την αναγέννηση των εποχών με την παρουσία φαλλού, τη χρήση μάσκας / μίμησης (μώμος), τη γριά γυναίκα (μπάμπω) που κρατά το μπάσταρδο παιδί κ.α.: «The Thracian plays show more drama and less dance, if such leaping can be called by that name, but show the same Animal-guise and two "Brides", as well as the widely known Old Woman carrying the bastard babe. The all-important Spring ploughing is duly performed, a phallus-bearing ritualist somehow becomes the bastard now grown up, who is married to one of the 'Brides', shot, lamented, and brought to life again. In these dance-dramas we find the age-old Spring rite duly performed in the proper season».

Ουρανία Πανταζίδου
Υποπλοίαρχος Π.Ν. (ε.α)
[post_ads]