H «Αγία Ανέμη» της Σαμοθράκης

του Γεωργίου Αικατερινίδη

Ανάμεσα στα 999 χαλάσματα από βυζαντινά κυρίως ξωκκλήσια, τα οποία, όπως λέγεται, υπάρχουν στο νησί των Καβείρων, τη Σαμοθράκη, ξεχωριστό λαογραφικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα «αρχαιότατον, ερειπωμένον νυν ιερόν της "Αγίας Ανέμης", όπου κατά τας θυέλλας οι ενδιαφερόμενοι προσάγουσι προσφοράς αποτροπαίους», γράφει ο Νικόλαος Ανδριώτης το 1927 σε χειρόγραφό του που βρίσκεται στα αρχεία του Κέντρου Συντάξεως του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, στο οποίο ήταν τότε συντάκτης...

Για τη Σαμοθρακίτισσα αυτή «αγία» γράφει λίγο αργότερα και ο Φ. Κουκουλές ότι, «Αγία Ανέμη δεν φέρεται εν τω μηνολογίω και όμως της αγίας ταύτης υπήρχεν εν Σαμοθράκη σεβάσμιον εκκλησίδιον εσχάτως ερημωθέν, διότι επιστεύετο ότι αύτη επροστάτευε την νήσον από των ορμητικώς εμπιπτόντων ανέμων».

Πραγματικά, οι άνεμοι στη Σαμοθράκη πνέουν με σπάνια σφοδρότητα από το ανοικτό πέλαγος, τη Ροδόπη και τα Δαρδανέλια, χωρίς μάλιστα να υπάρχουν αξιόλογα φυσικά λιμάνια, που να εξασφαλίζουν τα πλοία από τις τρικυμίες. Eτσι οι κίνδυνοι για τους ναυτικούς ήταν πάντοτε μεγάλοι, γι' αυτό δεν είναι δίχως σημασία το γεγονός ότι στους τοπικούς δαίμονες, τους Καβείρους, όπως και στους Διόσκουρους, απέδιδαν κατά την αρχαιότητα τη δύναμη να προστατεύουν και να σώζουν τους ταξιδιώτες από τους θαλασσινούς κινδύνους.

Αγία Ανέμη ασφαλώς και δεν υπάρχει στα Μηνολόγια, είναι όμως υπαρκτή στο τοπικό λαϊκό αγιολόγιο της Σαμοθράκης, δημιούργημα μιας παρετυμολογικής σύγχυσης, όπως συμβαίνει και με πολλούς άλλους αγίους και ιδιαίτερα με την Παναγία.

Όπως είναι γνωστό, υπάρχουν κατά τόπους πολλά επίθετα της Θεοτόκου, προσωνύμια ενδεικτικά της μεγάλης ευσέβειας του λαού. Τα επίθετα αυτά, τα οποία έχουν μεγάλη σπουδαιότητα για τη γνώση της θρησκευτικής ζωής, της ιστορίας και της λαογραφίας γενικότερα, προέρχονται συνήθως από ιδιότητες της Παναγίας (Ελεούσα), τον επιγραφικό της κύκλο (Γλυκοφιλούσα), θαύματά της, τον χρόνο που γιορτάζει, τη θέση που υπάρχει η εικόνα ή η εκκλησία της κλπ. Και ακριβώς από την τελευταία αυτή περίπτωση προήλθε η αγία Ανέμη.

Υπήρχε, δηλαδή, εκκλησάκι της Παναγίας πάνω από το χωριό Ξηροπόταμος, σε σημείο όπου φυσά αρκετά δυνατός ο αέρας, γι' αυτό είχε σχηματιστεί το τοπωνύμιο «στην Παναγιά την Ανέμη», από το οποίο, με περαιτέρω παρετυμολογία, σχηματίστηκε ο τύπος «αγία Ανέμη». Ο τύπος αυτός διασώζεται καθαρά και στην τοπική αρά: «Κάμ' σε πάρ' γι-αγίας τσ' αγιά Νέμ'ς» (Να σε πάρει ο αγέρας της αγίας Ανέμης). Ας σημειωθεί σχετικά ότι η αναφορά του ανέμου σε αρές είναι συνηθισμένη, ιδιαίτερα στη φράση «αεί κατ' ανέμου», όπου ο άνεμος είναι ταυτόσημος με τη λέξη διάβολος (πβ. την αυτοκατάρα της Ελένης, Ιλιάδα Ζ 345-6: «Τη μέρα που στο φως μ' έφερε η μητέρα / να μ' είχε αρπάξει ανεμική κακή…»).

«Για να πέσει ο αέρας»

Όπως λέγεται, ως πριν ακόμα σαράντα ή πενήντα χρόνια, όταν, αρχές του καλοκαιριού, φυσούσε δυνατός άνεμος, κοπέλες από τις γειτονικές περιοχές πήγαιναν και θυμιάτιζαν γύρω γύρω τα ερείπια του ναϋδρίου για να πέσει ο άνεμος και να γλιτώσουν τα σπαρτά. Μια κοπέλα χτυπούσε ένα κεραμίδι στα χαλάσματα και μια άλλη ρωτούσε: «Γιατί χτυπάς την καμπάνα;» - «Για να πέσει ο αέρας», απαντούσε η άλλη. Φεύγοντας δεν έπρεπε να κοιτάξουν πίσω τους.

Γινόταν δηλαδή ένα είδος κατάδεσμου του ανέμου, όταν αυτός απειλούσε τη γεωργική παραγωγή. Οι κατάδεσμοι, όπως είναι γνωστό, αποτελούν μαγική πράξη, που ποτέ δεν έπαυσε να είναι σε χρήση στον ελληνικό χώρο από τους αρχαίους ήδη χρόνους, με σκοπό να προκληθεί βλάβη σε κάποιο πρόσωπο, να εξουδετερωθούν αρρώστιες, να αδρανοποιηθούν φίδια και σκυλιά, να αποτραπεί κίνδυνος από στοιχεία της φύσης κλπ.

Στο δρώμενο στην Αγία Ανέμη που προαναφέραμε, περιέχονται και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία, που ενισχύουν το επιδιωκόμενο μαγικό αποτέλεσμα, όπως η περιφορά γύρω από τα χαλάσματα (δημιουργία κύκλου), χτύπημα με το κεραμίδι (αποτροπή του κακού με τον ήχο), απαγόρευση να κοιτάξουν πίσω οι γυναίκες φεύγοντας (συνηθισμένη απαγόρευση σε σολωμονικές). Αξιοσημείωτο είναι και ότι αντί για «Αγία Ανέμη» ακούγεται και «Άγιοι Άνεμοι», ένας πληθυντικός που δείχνει πόσο εύκολη μπορεί να είναι η παρετυμολογική δημιουργία ανύπαρκτων αγίων.

Γενικότερα, φαίνεται ότι στη Σαμοθράκη, όπως και σε αρκετά άλλα μέρη, υπήρχε από πολύ παλιά αντιμετώπιση των ανέμων με έντονο μαγικό χαρακτήρα, κατ' αρχαία παράδοση γνωστή από τους ομηρικούς ήδη χρόνους (Ιλιάδα Ψ 192 κεξ., όπου ο Αχιλλέας προσκαλεί τους ανέμους να φουντώσουν τη νεκρική πυρά του Πατρόκλου, Οδύσσεια κ 19 κεξ., όπου ο Αίολος κλείνει τους ανέμους σε ασκί από δέρμα βοδιού).

Χαρακτηριστική εν προκειμένω είναι η πληροφορία που δίδει το 1801 στο ημερολόγιό του ένας Άγγλος ιερέας, ότι στο νησί αυτό μερικές γυναίκες διατείνονται ότι ξέρουν μαγεία, και δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο προληπτικοί Έλληνες ναυτικοί να αγοράζουν ευνοϊκούς ανέμους.

Ανάλογη πληροφορία επαναλαμβάνει Γάλλος περιηγητής, ο οποίος, αφού αναφερθεί στα Καβείρια Μυστήρια, επιλέγει: «Οι ιερείς (των Kαβείρων) μαζί με τη διδασκαλία τους έχουν εξαφανιστεί εδώ και πολλά χρόνια, αλλά οι προλήψεις έχουν επιζήσει σε μερικά άτομα, όπως π.χ. σε μερικές γυναίκες που περνούν για μάγισσες και μάντισσες και αντί για τον Ορφέα και τον Ηρακλή, σήμερα μερικοί Έλληνες ναυτικοί έρχονται να ζητήσουν ευνοϊκό άνεμο».

Γεώργιος Αικατερινίδης
Δρ Φιλολογίας και Λαογραφίας τέως Δ/ντής Ερευνών Κέντρου Λαογραφίας Ακαδημίας Αθηνών

Βιβλιογραφία: Γ.Ν. Αικατερινίδης, «Λαϊκή λατρεία και θρησκευτικές παραδόσεις στη Σαμοθράκη»
Πρακτικά ΣΤ΄ Συμποσίου Λαογραφίας Βορειοελλαδικού Χώρου. ΙΜΧΑ, Θεσσαλονίκη 1991
Σόφη Παπαγεωργίου, «Σαμοθράκη», Αθήνα 1982

Πηγή: Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
Φωτογραφία, χάρτης: Νομαρχία Έβρου

ΣΧΟΛΙΑ

Μπορείτε να σχολιάσετε μέσω Facebook ή Blogger (Google) επιλέγοντας την αντίστοιχη καρτέλα από πάνω

Ακολουθήστε το Alexandroupoli Online
Google News | Facebook | Twitter | Instagram | Linkedin | Pinterest

[ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ]$type=three$count=6$meta=0$snip=0$cate=0$rm=0$va=0

[ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ]$type=ticker$hide=mobile$count=12$cate=0$va=0

[ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ]$type=ticker$show=page$hide=mobile$count=12$cate=0$va=0

Όνομα

Αγγελίες,5,Αγροτικά,536,Αγωγοί,117,Αθλητικά,1951,Αλεξανδρούπολη,7169,Άμυνα,301,Ανακύκλωση,28,ΑΝΕΛ,58,Απεργίες,130,Άρθρα - Απόψεις,2895,Αστυνομικά,483,Αυτοδιοίκηση,2708,Αυτοδιοικητικές Εκλογές,709,Αυτοκίνητο,4,Αφιερώματα,233,Βαλκάνια,30,Βουλευτικές Εκλογές,411,Γελοιογραφίες,6,Γενικά,71,ΔΗΜΑΡ,22,Δημόσια Έργα,57,Δημόσιο,42,Διαδίκτυο,176,Διαμαρτυρίες,89,Διασκέδαση,38,Διδυμότειχο,537,Δράμα,102,Έβρος,16287,Εθελοντισμός,224,Εκδηλώσεις,2185,Εκκλησία,1093,Εκπαίδευση,1246,Ελλάδα,1201,Ελληνισμός,32,Ελληνοτουρκικά,346,Ενέργεια,53,Επιστήμες,13,Επιχειρήσεις,578,Εργασία,16,Εργασιακά,245,Ερευνα αγοράς,11,Ευρωεκλογές,38,Ευρώπη,114,Ζωή και Υγεία,311,Θράκη,574,Ιστορία,195,Καβάλα,172,Καιρός,33,Καταγγελίες,70,Καταναλωτικά,189,ΚΙΝΑΛ,25,ΚΚΕ,454,Κοινωνία,79,Κοινωνική Προσφορά,170,Κόσμος,639,ΛΑΕ,8,ΛΑΟΣ,19,Λήμνος,9,Μειονότητα,21,Μεταναστευτικό,142,Μουσική,191,ΝΔ,445,Ξάνθη,178,Οικολογία,310,Οικονομία,558,Ορεστιάδα,1187,Πανταζίδου,143,Παπανικολόπουλος,254,ΠΑΣΟΚ,254,Περιβάλλον,375,Περίεργα,9,Περιφέρεια ΑΜ-Θ,3408,Πολιτική,1323,Πολιτισμός,205,ΠΟΤΑΜΙ,24,Πρόσωπα,80,Προτεινόμενο,10,Πρώτο Θέμα,5465,Ροδόπη,325,Σαμοθράκη,621,Σάτιρα,62,Σουφλί,414,Σπίτι,15,Συγκοινωνίες,279,Σύλλογοι,288,Συνέδρια,119,ΣΥΡΙΖΑ,355,Σχολείο,9,Τέχνες,116,Τεχνολογία,52,Τουρισμός,245,Τρίγωνο,49,Τυχερό,44,Υγεία,930,Φέρες,333,Χηλή,42,Χρυσή Αυγή,8,Lifestyle,8,Media,305,Showbiz,20,
ltr
item
Alexandroupoli Online: H «Αγία Ανέμη» της Σαμοθράκης
H «Αγία Ανέμη» της Σαμοθράκης
http://2.bp.blogspot.com/-ZT7WvR5oz-g/TpGBbQDPZVI/AAAAAAAAIvA/Yru3dvU78bQ/s200/agia+anemi.jpg
http://2.bp.blogspot.com/-ZT7WvR5oz-g/TpGBbQDPZVI/AAAAAAAAIvA/Yru3dvU78bQ/s72-c/agia+anemi.jpg
Alexandroupoli Online
https://www.alexpolisonline.com/2011/10/h.html
https://www.alexpolisonline.com/
https://www.alexpolisonline.com/
https://www.alexpolisonline.com/2011/10/h.html
true
1602981175067084807
UTF-8
Loaded All Posts Δεν βρέθηκαν αναρτήσεις ΔΕΙΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ Περισσότερα Απάντηση Ακύρωση απάντησης Διαγραφή Από Αρχική ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΘΡΑ Δείτε περισσότερα ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΡΘΡΑ ΕΤΙΚΕΤΑ ΑΡΧΕΙΟ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΟΛΕΣ ΟΙ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Δεν βρέθηκαν αποτελέσματα. Να βάζετε τόνους στις λέξεις για καλύτερα αποτελέσματα. Επιστροφή στην Αρχική Σελίδα Κυριακή Δευτέρα Τρίτη Τετάρτη Πέμπτη Παρασκευή Σάββατο Κυρ Δευ Τρι Τετ Πεμ Παρ Σαβ Ιανουαρίου Φεβρουαρίου Μαρτίου Απριλίου Μαΐου Ιουνίου Ιουλίου Αυγούστου Σεπτεμβρίου Οκτωβρίου Νοεμβρίου Δεκεμβρίου Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ μόλις τώρα πριν 1 λεπτό πριν $$1$$ λεπτά πριν 1 ώρα πριν $$1$$ ώρες χθες πριν $$1$$ μέρες πριν $$1$$ εβδομάδες σχολίασε Ακόλουθοι Ακολουθήστε THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share to a social network STEP 2: Click the link on your social network Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy Πίνακας Περιεχομένων